Автор: Әлмүсін Рүслән Уәліүлы
Мәртебесі: Тәуелсіз зерттеуші

Аннотация

Мақалада активтерді басқарудың стратегиялық моделінен операциялық холдинг моделіне көшу жағдайында электр энергетикалық холдингтегі тәуекелдерді басқару жүйесінің трансформациясы зерттеледі. Зерттеудің өзектілігі квазимемлекеттік компанияларда тәуекел-менеджмент жүйелерінің көбінесе формалдық сипатқа ие болып, басқарушылық шешімдер қабылдау үдерістеріне әлсіз интеграциялануымен негізделеді. Зерттеудің мақсаты – корпоративтік орталықтың инвестициялық және операциялық шешімдерін қолдауға бағытталған тәуекелдерді басқару жүйесін трансформациялаудың ғылыми негізделген моделін әзірлеу.
Зерттеудің эмпирикалық базасы «Сәмүрық-Энергө» АҚ-ның 2012–2015 жылдардағы қызмет материалдарына негізделген және өндірістік, қаржылық-экономикалық көрсеткіштерді, сондай-ақ сараптамалық сауалнама нәтижелерін қамтиды. Зерттеуде жүйелік және үдерістік тәсілдер, салыстырмалы талдау әдістері, SWOT және PESTEL талдаулары қолданылды. Алынған нәтижелер операциялық холдинг моделіне көшу корпоративтік орталықтың рөлінің күшеюімен, тәуекелдерді басқарудың орталықтандырылуымен және олардың басқарушылық шешімдердің сапасына әсерінің артуымен қатар жүретінін көрсетеді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы тәуекелдерді басқару жүйесінің бақылау тетігінен басқарушылық шешімдерді қолдау құралына функционалдық трансформациясын негіздеуде жатыр.

Түйін сөздер: тәуекелдерді басқару, операциялық холдинг, электр энергетикасы, корпоративтік басқару, квазимемлекеттік сектор.

Кіріспе

Электр энергетикасы экономиканың жүйеқұраушы салаларының қатарына жатады және жоғары капиталсыйымдылықпен, ұзақ инвестициялық циклдермен, сондай-ақ технологиялық, қаржылық және реттеуші тәуекелдердің елеулі деңгейімен сипатталады. Қазақстан Республикасында электр энергетикасы секторының едәуір бөлігі квазимемлекеттік холдингтермен ұсынылған, олардың басқару тиімділігі ұлттық экономиканың энергетикалық қауіпсіздігі мен тұрақтылық деңгейін айқындауда маңызды рөл атқарады. Соңғы жылдары квазимемлекеттік секторды реформалау аясында активтерді басқарудың стратегиялық моделінен операциялық холдинг моделіне көшу жүзеге асырылуда. Бұл модель еншілес ұйымдардың операциялық қызметі мен инвестицияларын басқаруда корпоративтік орталықтың рөлін күшейтуді көздейді. Алайда стратегиялық холдинг жағдайында қалыптасқан тәуекелдерді басқару жүйелері жаңа басқарушылық міндеттерге әрдайым сәйкес келе бермейді.

Ғылыми әдебиеттерде тәуекелдерді басқару негізінен комплаенс пен корпоративтік бақылаудың элементі ретінде қарастырылады. Бұл ретте холдингтік басқару моделінің өзгеруі жағдайында, әсіресе электр энергетикасы саласында, тәуекелдерді басқару жүйелерінің трансформациясы мәселелері жеткілікті деңгейде зерттелмеген. Мұның нәтижесінде тәуекел-менеджментті басқарушылық шешімдер қабылдау үдерістеріне интеграциялау қажеттілігі мен оның функционалдық рөлінің іс жүзіндегі шектеулілігі арасында ғылыми қайшылық қалыптасады.

Осы зерттеудің мақсаты – «Сәмүрық-Энергө» АҚ мысалында операциялық холдинг моделіне көшу жағдайында электр энергетикалық холдингтегі тәуекелдерді басқару жүйесін трансформациялаудың ғылыми негізделген моделін әзірлеу.

Зерттеудің ғылыми гипотезасы электр энергетикалық холдингтің активтерді басқарудың стратегиялық моделінен операциялық холдинг моделіне көшуі тәуекелдерді басқару жүйесінің сапалық трансформациясына алып келеді деген тұжырымға негізделеді. Бұл трансформация тәуекел-менеджмент функцияларының орталықтандырылу деңгейінің артуымен, корпоративтік орталықтың тәуекелдерді басқаруға қатысуының кеңеюімен және тәуекелдерді бағалаудың инвестициялық әрі операциялық басқарушылық шешімдерге әсерінің күшеюімен сипатталады.

Әдебиеттерге шолу

Тәуекелдерді басқарудың теориялық негіздері белгісіздік жағдайында басқарушылық шешімдер қабылдаудың ажырамас элементі ретінде тәуекелді қарастыратын Ф. Найттың еңбектерінде қаланған. Агенттік қатынастар теориясы (М. Дженсен, У. Меклинг) шеңберінде тәуекелдерді басқару агенттік шығындарды төмендету және корпоративтік басқарудың тиімділігін арттыру тетігі ретінде түсіндіріледі.

Корпоративтік тәуекел-менеджменттің заманауи тәсілдері COSO ERM және ISO 31000 халықаралық стандарттарында жүйеленген, мұнда тәуекелдерді басқару ұйымның стратегиясы мен қызметіне интеграцияланған үздіксіз үдеріс ретінде қарастырылады. Сонымен қатар бұл стандарттар әмбебап сипатқа ие болып, нақты салалар мен меншік нысандарының институционалдық жағдайларына бейімдеуді талап етеді.

Khazanah, Temasek, Mubadala, Сбербанк сияқты егемендік қорлар мен ірі корпорациялардың трансформациясы жөніндегі халықаралық тәжірибе табысты өзгерістер негізгі функцияларды орталықтандырумен, корпоративтік орталықтың рөлін күшейтумен және тәуекел-менеджментті стратегиялық әрі операциялық басқару үдерістеріне интеграциялаумен қатар жүретінін көрсетеді. Алайда ғылыми жарияланымдарда бұл үдерістердің ерекшеліктері жеткілікті дәрежеде ашып көрсетілмеген.Квазимемлекеттік электр энергетикалық холдингтерде осы тәсілдерді қолдану.

Зерттеу әдістемесі

Зерттеудің эмпирикалық базасы «Сәмүрық-Энергө» АҚ-ның 2012–2015 жылдардағы қызмет материалдарына негізделген және мыналарды қамтиды:
• өндірістік және қаржылық-экономикалық көрсеткіштер;
• жылдық есептілік деректері;
• корпоративтік басқару және тәуекел-менеджмент үдерістеріне тартылған мамандар мен басшылардың сараптамалық сауалнама нәтижелері.
Зерттеуде жүйелік және үдерістік тәсілдер, салыстырмалы талдау әдістері, SWOT және PESTEL талдаулары қолданылды. Тәуекелдерді басқару жүйесінің трансформациясын талдау үшін холдингтің стратегиялық және операциялық модельдерін салыстыру әдісі пайдаланылды.

Зерттеу нәтижелері

Өндірістік көрсеткіштердің динамикасы холдинг қызметінің жоғары капиталсыйымдылығын және қаржылық нәтижелердің операциялық тәуекелдерге елеулі тәуелділігін айғақтайды. Өндіріс көлемінің ауқымы мен оның ауытқулары корпоративтік орталық деңгейінде өндірістік және технологиялық тәуекелдерді жүйелі басқарудың маңызын күшейтеді.

Жүктемесінің жоғары деңгейін және қаржылық тәуекелдердің елеулі екенін растайды, бұл тәуекел-менеджментті инвестициялық шешімдерге интеграциялау қажеттігін көрсетеді.
Қарыз жүктемесі көрсеткішінің (Debt/EBITDA) 5-тен жоғары мәндерге дейін өсуі қаржылық тәуекелдердің күшеюін және холдингтің сыртқы күйзелістерге төзімділігінің төмендеуін білдіреді. Холдингтің стратегиялық моделі жағдайында бұл тәуекелдер жедел басқару тетіктерімен жеткілікті түрде өтелмейді, бұл тәуекелдерді басқару жүйесін инвестициялық жоспарлау және ақша ағындарын басқару үдерістеріне интеграциялау қажеттігін дәлелдейді.

Холдингтің стратегиялық және операциялық модельдерін салыстыру және олардың тәуекелдерді басқару жүйесіне әсері

Ұсынылған салыстыру операциялық холдинг моделіне көшу тәуекелдерді басқару жүйесінің рөлінің өзгеруімен қатар жүретінін көрсетеді — яғни ол бақылау және комплаенс құралы болудан басқарушылық шешімдерді қолдау тетігіне айналады.

Бұл корпоративтік орталықтың рөлінің күшеюі жағдайында тәуекел-менеджменттің функционалдық трансформациясы туралы алға қойылған гипотезаны растайды.

Нәтижелерді талқылау және ғылыми жаңалық

Зерттеу нәтижелері холдингтің стратегиялық моделі жағдайында тәуекелдерді басқару жүйесі негізінен формалдандырылған бақылау функциясын атқаратынын көрсетеді. COSO ERM және ISO 31000 сияқты әмбебап стандарттармен салыстырғанда, мақалада ұсынылған тәсіл операциялық холдинг жағдайында корпоративтік орталықтың инвестициялық және операциялық басқарушылық шешімдерін қолдау құралы ретінде тәуекел-менеджментті пайдалануға басымдық береді. Операциялық холдинг моделіне көшу тәуекел-менеджменттің рөлін өзгертуді, оны бюджеттеу, инвестициялық жоспарлау және операциялық басқару үдерістеріне интеграциялауды объективті түрде талап етеді.

Осы зерттеудің шектеулілігі эмпирикалық деректердің бір ғана электр энергетикалық холдингке және 2012–2015 жылдар кезеңіне қатысты болуымен түсіндіріледі, бұл ақпараттың қолжетімділігімен байланысты. Алынған қорытындылар квазимемлекеттік сектордың ерекшеліктерін көрсетеді және жеке меншік энергетикалық компаниялар мен басқа салалар материалдарында қосымша тексеруді қажет етеді.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы:

Қорытынды

Жүргізілген зерттеу операциялық холдинг моделіне көшу тәуекелдерді басқару жүйесін сапалық тұрғыдан трансформациялауды талап ететінін растайды. Формалдандырылған тәуекел-менеджмент жүйелері электр энергетикасы секторының жоғары капиталсыйымдылығы мен реттеуші шектеулері жағдайында басқарушылық шешімдерді жеткілікті деңгейде қолдай алмайды.

Ұсынылған тәуекелдерді басқару жүйесін трансформациялау моделі корпоративтік орталықтың рөлін күшейтуге, негізгі функцияларды орталықтандыруға және инвестициялық әрі операциялық шешімдер қабылдау кезінде тәуекел туралы ақпаратты пайдалануға бағытталған. Зерттеу нәтижелері Қазақстан Республикасындағы квазимемлекеттік электр энергетикалық холдингтердің тәуекелдерді басқару жүйелерін жетілдіруде, корпоративтік трансформация бағдарламаларын әзірлеуде және корпоративтік орталық деңгейінде басқарушылық шешімдердің сапасын арттыруда қолданылуы мүмкін. Алынған тұжырымдар корпоративтік тәуекел-менеджмент саласындағы ғылыми түсініктерді кеңейтеді.

Тәуекелдерді басқару жүйесінің трансформациясының инвестициялық тиімділік көрсеткіштеріне әсерін сандық бағалау, сондай-ақ квазимемлекеттік және жеке меншік электр энергетикалық компаниялардағы тәуекел-менеджмент модельдерін салыстырмалы талдау болашақ зерттеулердің перспективалы бағыттары болып табылады.
Аталған әдістерді қолдану тәуекелдерді басқару жүйесінің трансформациясын кешенді талдауды қамтамасыз етуге және холдингтік басқару моделінің өзгеруі мен тәуекел-менеджменттің басқарушылық шешімдер қабылдау үдерістеріндегі функционалдық рөлі арасындағы өзара байланысты анықтауға мүмкіндік берді.